Shotokan Karate – Μέρος Δ’

Η Σημερινή Παγκόσμια Κατάσταση του Shotokan και οι απαρχές του στην Ελλάδα.

του Σάββα Π. Μαστραππά

Στο προηγούμενο τεύχος (9ο), στο Γ΄ μέρος του άρθρου μας για την ιστορία του Shotokan Karate, αναφερθήκαμε σε δύο μεγάλες προσωπικότητες. O Hidetaka Nishiyama και ο Hirokazu Kanazawa, έφυγαν από την Ιαπωνία, με σκοπό να υλοποιήσουν την ιδέα της διεθνούς εξάπλωσης του Καράτε-ντο. Η ιδέα ήταν του Shihan Nakayama, ο οποίος ερμήνευσε σωστά τη διεθνή συγκυρία, πρώτος από όλους τους ομοτέχνους του στην Ανατολή. Δεν ήταν οι μοναδικοί βέβαια που έφυγαν έχοντας αυτήν την αντικειμενική αποστολή, ήταν απλά οι επιτυχημένοι πρωτοπόροι, που παρήγαγαν σημαντικό σε ποσότητα και ποιότητα, τεχνικό και οργανωτικό έργο.
Τους ακολούθησαν και άλλοι Ιάπωνες δάσκαλοι, οι περισσότεροι αξιόλογοι, τουλάχιστον τεχνικά.

I. ΟΙ ΙΑΠΩΝΕΣ ΔΑΣΚΑΛΟΙ ΑΝΑ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ

Μια από τις ευνοϊκότερες συγκυρίες που συνέβαλε, ούτως ώστε ν’ ανοίξει ένα διεθνές παράθυρο για τη διεθνή εξάπλωση του Καράτε, αρχικά στις Η.Π.Α., ήλθε με το πρόγραμμα της Ανώτατης Αεροπορικής Αμερικανικής Στρατιωτικής Διοικήσεως, της γνωστής ως SAC. Πρέπει παρενθετικά να αναφέρουμε, ότι το πρόγραμμα αυτό, προηγήθηκε χρονικά της εξόδου του Nishiyama και του Kanazawa από την Ιαπωνία και ενώ ακόμα ο Sensei Funakoshi ήταν στη ζωή αλλά οι ουσιαστικές αποφάσεις παίρνονταν από τον Nakayama.
Το πρόγραμμα της SAC ξεκίνησε το 1948, διευθυντής του διορίσθηκε ο Emilio Bruno, ένας Aμερικανός ειδικός στο Judo. Αρχικά, αποφασίστηκε να γίνουν επιδείξεις των κυριοτέρων Ιαπωνικών παραδοσιακών πολεμικών τεχνών (JUDO, KENDO, KARATE DO) στις Αμερικάνικες βάσεις που βρίσκονταν στο Ιαπωνικό έδαφος. Αργότερα, το 1951, μια ομάδα από αμερικανούς στρατιωτικούς στάλθηκε στο Τόκιο (συγκεκριμένα στο Kodokan), για να εκπαιδευτεί στις τέχνες αυτές. Τέλος, το 1953 η Αεροπορική διοίκηση αφού διαπίστωσε ότι το πρόγραμμα της εκπαίδευσης απέδιδε, αποφάσισε να το επεκτείνει και σε βάσεις που βρίσκονταν στις Η.Π.Α. Μεταξύ των εξπέρ της ομάδας που έφυγε για τις Η.Π.Α., στην οποία συμμετείχαν τόσον Judoka όσο και Aikidoka, περιλαμβάνονταν και τρεις από τους ικανότερους καρατέκα της εποχής, ο Isao Obata, o Toshio Kamata, και ο Hidetaka Nishiyama.
Είναι γεγονός ότι η διδακτική εμπειρία που αποκόμισαν οι Ιάπωνες δάσκαλοι, μετά από την επαφή που είχαν με τους δυτικούς μαθητές τους, ήταν σημαντική. Τους προβλημάτισε έντονα και τους έκανε ν’ αλλάξουν τις διδακτικές τους μεθόδους, ούτως ώστε να γίνουν πιο προσιτές προς αυτούς. Όλοι όσοι αρχικά ενεπλάκησαν με την εκπαίδευσή τους, αναγνώρισαν ότι το Καράτε δεν θα μπορούσε να διδαχθεί προς αυτούς, με τον ίδιο απλοϊκά μιμητικό τρόπο, με τον οποίο διδασκόταν προς τους Ιάπωνες.
Οι Αμερικανοί ρωτούσαν συνέχεια «γιατί να γίνεται έτσι και όχι αλλιώς, αυτή η τεχνική» και ήθελαν εξηγήσεις για το κάθε τι. Πιεζόμενος από ένα καταιγιστικό αμερικάνικο ερωτηματολόγιο, ο δάσκαλος Nakayama και το επιτελείο του, άρχισαν να μελετούν τους επιστημονικούς όρους που βρίσκονται πίσω από το τεχνικό υπόβαθρο του Καράτε. Έτσι, σύντομα κατάφεραν να δώσουν επαρκείς και ορθά τεκμηριωμένες απαντήσεις, στους Αμερικανούς μαθητές τους.
Η αποδοχή της Ομάδας περιοδείας της JKA στις Η.Π.Α., δημιούργησε την ανάγκη της ίδρυσης ενός Αμερικανικού κλάδου.
Το 1961, ο Teruyuki Okazaki Sensei, εγκαταστάθηκε στην Φιλαδέλφεια των Η.Π.Α. Σύντομα στην ίδια χώρα διορίσθηκαν και διδάσκουν ακόμα μέχρι και σήμερα, αρκετοί Ιάπωνες εκπαιδευτές, οι γνωστότεροι των οποίων είναι οι Takayuki Mikami, δύο φορές πρωταθλητής Ιαπωνίας, Masataka Mori, στη Ν. Υόρκη, ο Sigeru Takashina, στην Φλόριντα και άλλοι.
Αμέσως μετά σχεδόν, αρκετές άλλες χώρες άρχισαν να ζητούν δασκάλους. Στην Ευρώπη η JKA απέστειλε τους Keinoshuke Enoenda Sensei, στην Μ. Βρετανία, αναθέτοντάς του και την τεχνική εποπτεία της Ευρώπης, μετά την αποχώρηση του Kanazawa Sensei. Ο Masao Kawazoe, διορίσθηκε επίσης στην Αγγλία. Ο Hideo Ochi στη Γερμανία, ο εκλιπών Satashi Miyazaki στο Βέλγιο, ο Hiroshi Shirai και ο Takeshi Naito στην Ιταλία και βέβαια ο παλαιότερος και περισσότερο ψαγμένος τεχνικά, ο Kase Sensei, που απεστάλη στην Γαλλία. Στην Αίγυπτο, ως υπεύθυνος Αφρικής στάλθηκε ο Hideki Okamoto και η λίστα με τους απεσταλμένους της JKA, είναι ακόμα πολύ μεγάλη.

ΙΙ. Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ NAKAYAMA SHIHAN KAI OI ΔΥΟ J.K.A.

Το 1987, ο δάσκαλος Nakayama φεύγει από τη ζωή. Η J.K.A., ο οργανισμός που ίδρυσε και διοίκησε αποτελεσματικά, μένει ακέφαλος. Ο Hirokazu Kanazawa, ο οποίος θεωρείτο από τους περισσότερους ο φυσικός του διάδοχος, διαβλέποντας το τι θα επακολουθούσε και μην θέλοντας να εμπλακεί σ’ έναν ψυχοφθόρο αγώνα διαδοχής, αποχωρεί ήδη από το 1977 από την J.K.A., δημιουργώντας το S.K.I. (Shotokan Karate-do International). Λίγο μετά τον θάνατο του Nakayama, η J.K.A. χωρίζεται σε δύο αλληλοσπαρασσόμενες φατρίες, που εμπλέκονται σ’ έναν μέχρις εσχάτων αγώνα, για τον έλεγχο της οργάνωσης. Η μία ομάδα έχει επικεφαλείς τους κ.κ. Asai και Yiahara και η άλλη, που έμεινε να αποκαλείται ως NAKAHARA GROUP, συσπειρώνει γύρω της έναν μεγαλύτερο αριθμό από τους παλιούς, εκτός Ιαπωνίας δασκάλους, με τον δάσκαλο TANAKA από τους ευρισκόμενους στην Ιαπωνία επικεφαλής.
Στην αρχή (1987 έως 1990), δημιουργήθηκε μια 30μελής διοικητική επιτροπή, η λεγόμενη Master’s Committee, η οποία προσπάθησε, χωρίς όμως επιτυχία, να γεφυρώσει τις διαφορές και να διοικήσει τον οργανισμό. Στην εκλογική αναμέτρηση που επακολούθησε (1990), το GROUP Asai φαίνεται να επικρατεί. Εγκαθιδρύει διοίκηση με τον Raizo Matsuno πρόεδρο και τεχνικό διευθυντή του Asai. Η πλευρά Nakahara δεν αποδέχεται το αποτέλεσμα και καταφεύγει στα δικαστήρια. Αρχικά, το Ιαπωνικό Υπουργείο Δικαιοσύνης, δικαιώνει το Group Asai. Το Group Nakahara, συνεχίζει τον δικαστικό αγώνα, ενώ δημιουργεί ένα καινούργιο “HONBU DOJO” στο Τόκιο και μια παράλληλη οργάνωση που την αποκαλεί J.K.A./ W.F. (World Federation).
Μέσα στα 9 χρόνια που ακολούθησαν (μέχρι το 1999), δημιουργήθηκαν πολλές λυπηρές καταστάσεις και οι Ιάπωνες εκπαιδευτές οδηγήθηκαν σε πολλές παρεκτροπές, που έπληξαν το κύρος τους ηθικά και δημιούργησαν μια δυσάρεστη εικόνα στο εξωτερικό, μα και στο εσωτερικό, γι’ αυτούς. Η κακή αυτή εικόνα που παρουσίασαν, αλληλοσπαρασσόμενοι, δίχως ηθικούς φραγμούς, είχε και ένα καλό για μας τους δυτικούς, που για χρόνια τους ακολουθήσαμε, τους αποδεχθήκαμε, μα προπάντων τους θεοποιήσαμε.
Μπορεί μεν αρχικά να μας δημιούργησε ηθική αναστάτωση, πικρά και απογοήτευση, μας έδειξε όμως το πραγματικό τους ανάστημα, την πραγματική τους ποιότητα και αυτό που κρυβόταν πίσω από την εξεζητημένη εικόνα που μας πλάσαραν, ως προς το ηθικό και φιλοσοφικό τους υπόβαθρο.
Ο δικαστικός αγώνας φαίνεται ότι έληξε στις 10 Ιουνίου 1999. Μετά από αλλεπάλληλες προσφυγές, το Ανώτατο δικαστήριο του Τόκιο, απεφάνθη ότι το “Group Nakahara” έχει το δικαίωμα να χρησιμοποιεί το καταχωρημένο σήμα του “Shadan – Hojin Nihon Karate Kyokai”, άρα να χρησιμοποιεί τον τίτλο J.K.A.
Η ομάδα Asai αποχώρησε και στις 5 Μαρτίου 2000, έφτιαξε μια νέα οργάνωση, την “Budo Corporation Japan Karate Shotokai” (J.K.S.)

ΙΙΙ. Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΔΙΕΘΝΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

Είναι γεγονός, ότι η J.K.A. επί Nakayama Sensei, πέτυχε με άριστα στη διεθνή της αποστολή. Εξετέλεσε ένα αδιαμφισβήτητα μεγάλο έργο, κατά τη γνώμη μου όμως, η ιστορική της αποστολή τελείωσε.
Η ζοφερή κατάσταση που δημιουργήθηκε τη δεκαετία του ’90 με την J.K.A., έδειξε πέρα από τα άλλα, ότι υπήρχε και έλλειψη μιας καθολικά αποδεκτής ηγετικής φυσιογνωμίας, που θα συσπείρωνε γύρω του το Shotokan Karate, που θα το οργάνωνε διοικητικά και θα του έδινε ένα νέο όραμα. Ήταν λοιπόν επόμενο, να δημιουργηθούν φυγόκεντρες τάσεις. Η J.K.A. πια να μην θεωρείται ο μοναδικός φορέας, εκφραστής και θεματοφύλακας του Shotokan Karate. Είναι βέβαια η ιστορική διεθνής συγκυρία διαφορετική.

Σήμερα η J.K.A. (group Nakahara), έχει τεχνικά επικεφαλής τους κ.κ. Μ. Suyiura, M. Ueki, M. Tanaka, Υ. Osaka κλπ., το group Asai φαίνεται να διασπάσθηκε σε δύο οργανώσεις, η μία με επικεφαλής τον κ. Asai (J.K.S.), η άλλη με τον κ. Yahara. Σ’ όλες τις Ηπείρους υπάρχει μια σχέση, στις περισσότερες περιπτώσεις χαλαρή, της J.K.A. με τους Ιάπωνες εκπαιδευτές, π.χ. στις Η.Π.Α. με την I.S.K.F. (International Shotokan Karate Federation) του OKAZAKI Sensei.
Στην Ευρώπη, ο Enoenda Sensei (ESKA) έχει δεσμούς με την J.K.A., ενώ ο Shirai και ο Naito στην Ιταλία με την I.T.K.F. του κ. Nishiyama, όπως και ο Kawazoe στην Μ. Βρετανία.
Το SKIF του Kanazawa Sensei είναι ένας άλλος οργανισμός, ενώ ο TAIJI KASE Sensei, αποτραβηγμένος από τις πολιτικές διαπλοκές, προάγει τη δικιά του εκδοχή για το Shotokan Karate, μέσω της “World Karate Shotokan Academy”, μιας ολιγομελούς οργάνωσης πραγματικών εραστών της τέχνης του Karate-do. Ο κ. Kasugia, διασπασθείς από το SKIF, έχει δημιουργήσει μία νέα οργάνωση και οι Ιαπωνικές φυγόκεντρες τάσεις που υποκινούνται από την ανθρώπινη φύση… για την απόκτηση δόξας, χρήματος και αρχηγικών θέσεων, δεν έχουν τελειωμό!
Στα 50 σχεδόν χρόνια που το Shotokan απέκτησε ερείσματα εκτός Ιαπωνίας, πολλοί ήταν οι δυτικοί Καρατέκα που έφτασαν σε υψηλό τεχνικό, ηθικό και φιλοσοφικό επίπεδο. Μαθητές πρώτης ή δεύτερης γενιάς των πρώτων Ιαπώνων εκπαιδευτών, δεν αφέθησαν στις περισσότερες περιπτώσεις να σηκώσουν κεφάλι, αν και σε αρκετές περιπτώσεις, τόσο τεχνικά όσο και ηθικά, μα και σε επίπεδο παιδείας και μόρφωσης, οι περισσότεροι απ’ αυτούς ήταν ανώτεροι.
Ο «Ιαπωνικός μασονισμός», τους κράτησε μέχρι την τελευταία στιγμή. Κάποιοι «ξέφυγαν» και έφτιαξαν τις δικές τους οργανώσεις, στις περισσότερες περιπτώσεις φερόμενοι με σεβασμό και τυπικότητα, έμειναν, έχοντας μία χαλαρή αλλά αυτόνομη σχέση με τις Ιαπωνικές οργανώσεις ή τους Ιάπωνες δασκάλους τους.
Τέτοιοι είναι οι Γιουγκοσλάβοι γιατροί, αδελφοί JORGA, που ενώ προΐστανται μιας πανευρωπαϊκής εμβέλειας οργάνωσης της “FUDOKAN”, έχουν δεσμούς με την ITKF και τον κ. Nishiyama. Μια άλλη περίπτωση είναι η “KUGB” στην Μ. Βρετανία, που παρ’ όλο που συγκεντρώνει φημισμένες προσωπικότητες, όπως τους Α. Shery και ο Terry O’ Neill, διατηρεί τους δεσμούς της με τον κ. Enoenda. Μια άλλη περίπτωση είναι η “American JKA» και βέβαια ο παγκοσμίου φήμης Sensei Stan Schmidt, με μια κολοσσιαία οργάνωση στην Νότιο Αφρική και με παραρτήματα σε πολλές χώρες, που διατηρεί άριστες σχέσεις με την J.K.A. και τον δάσκαλο ΤΑΝΑΚΑ.
Είναι αρκετές δε οι περιπτώσεις των δυτικών δασκάλων διεθνούς εμβέλειας, που λειτουργούν μέσα στις Εθνικές Ομοσπονδίες των χωρών τους, δουλεύοντας σε διάφορα πόστα, όπως είναι στη Σουηδία ο Τ. Hedlund, ο Θύμιος Καραμήτσος στη Γερμανία και πάρα πολλοί άλλοι.

ΙV Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΦΥΣΙΟΓΝΩΜΙΑ ΤΟΥ SHOTOKAN

Όταν το καράτε (ως TODE) εδιδάσκετο στην Okinawa, είχε καθαρά τη φυσιογνωμία πολεμικής τέχνης. Όταν επεκτάθηκε προς την κυρίως Ιαπωνία, διατήρησε την ίδια φυσιογνωμία, αναμεμιγμένο με τις αρχαιότερες προϋπάρχουσες τέχνες (Kendo, διάφορα JUTSU). Δέχθηκε τεχνικούς και φιλοσοφικούς επηρεασμούς, πάντοτε συμπληρώνοντας ή ενισχύοντας τον ίδιο αρχικό του προσανατολισμό. Σιγά-σιγά, εναρμονιζόμενο με τα άλλα Do, απέκτησε ένα ενιαίο φιλοσοφικό υπόβαθρο, με τις άλλες τέχνες.
Όταν οι ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες άλλαξαν και κάποιες Ιαπωνικές πολεμικές τέχνες μετατράπηκαν σε αθλήματα, το Καράτε ακολούθησε.
Διαδόθηκε προς τον δυτικό κόσμο παρουσιάζοντας δύο όψεις, την αθλητική και την εκδοχή της πολεμικής τέχνης, που συμπεριλαμβάνει και τη φιλοσοφία του «Do».
Στην συνέχεια της πορείας, αυτοί οι δύο άξονες, απομακρύνθηκαν μεταξύ τους. Οι Ιάπωνες έδωσαν ιδιαίτερη βαρύτητα στην αθλητική ανάπτυξη του Καράτε, διότι έτσι το έκαναν πιο προσιτό προς το ευρύτερο κοινό. Χρησιμοποίησαν όμως την πλευρά της πολεμικής τέχνης και την προέβαλαν ως «ηθικό δίλημμα», όταν τα πράγματα (τεχνικά, διοικητικά και οικονομικά), έδειχναν να ξεφεύγουν από τον ασφυκτικό τους έλεγχο.
Στα αμέσως επόμενα χρόνια, οι δυτικοί μπήκαν στο παιχνίδι δυναμικά, αναπτύσσοντας την αθλητική πλευρά του Καράτε πιο αξιοκρατικά και ορθολογικά. Την δεκαετία του ’90, με το πρόβλημα της JKA αλλά και με ανάλογα προβλήματα που προέκυψαν σε όλες σχεδόν τις Ιαπωνικές οργανώσεις όλων των στυλ, φάνηκε ότι ο «βασιλιάς είναι γυμνός». Χάθηκε η αξιοπιστία προς τους Ιάπωνες, ως προς το ηθικό και φιλοσοφικό επίπεδο και καταρρίφθηκε ακόμα και ο μύθος των αήττητων τεχνικά Ιαπώνων Καρατέ-κα.
Έτσι, από τη μία το αθλητικό Καράτε μέσω της WUKO (WKF), πήρε μια σεβαστή μορφή στους κόλπους της αθλητικής οικογένειας, ξεφεύγοντας από τον Ιαπωνικό ασφυχτικό εναγκαλισμό, και ταυτόχρονα άρχισε να ερευνάται ως άθλημα. Από την άλλη, το Shotokan Karate (το παραδοσιακό καράτε γενικότερα), σταμάτησε ουσιαστικά να έχει όραμα ως τέχνη.
Μετά από το ηθικό πλήγμα που δέχθηκαν οι Ιάπωνες, δεν παρουσίασαν ούτε την ετοιμότητα, ούτε τις γνώσεις, ούτε την ευελιξία, ούτε το εκτόπισμα να επανακαθορίσουν τη στάση τους με μεγαλοψυχία και να δώσουν μια νέα ώθηση στην τέχνη και τη φιλοσοφία του Karate-do.
Μπορεί μεν να υπάρχουν μέσα στον χώρο αυτό κάποιες ελάχιστες και φωτεινές εξαιρέσεις αλλά ουσιαστικά η έρευνα του Καράτε-Do ως τέχνης, σταμάτησε. Το σημερινό Shotokan, διακατέχεται από ανασφάλεια, με εμφανή τα σημάδια της αθλητικοποίησης, της ελλείψεως προσανατολισμού και φυσιογνωμίας. Ούτε και οι προσπάθειες του κ. Nishiyama να φτιάξει παραδοσιακούς αγώνες, μπορεί να λύσουν οποιοδήποτε πρόβλημα φυσιογνωμίας κατά την γνώμη μου (διότι το πρόβλημα είναι ηθικό, φιλοσοφικό και ερευνητικό, όσον αφορά το τεχνικό μέρος).
Οι αγώνες, είτε ονομάζονται παραδοσιακοί είτε μοντέρνοι, εμπεριέχουν σπερματικά, καλώς ή κακώς, το πνεύμα του ανταγωνισμού και της αθλητικής νίκης, πράγμα διόλου κακό. Αλλά αν είναι να έχουμε αγώνες, (πάλι διόλου κακό), γιατί αυτοί να μην οργανωθούν, να μελετηθούν και να εξελιχθούν, από αυτούς που έχουν μεγαλύτερη χρονικά ιστορική σχέση με τον αθλητικό ανταγωνισμό (τους δυτικούς);
Ίσως να μπήκαμε σε μια νέα ιστορική περίοδο, που τα στυλ, έτσι κι αλλιώς, θα δώσουν τη θέση τους σε κάτι ευρύτερο. Όμως, μια τέχνη τόσο μεγάλη, δεν μπορεί να σταματήσει να καταγράφεται ως τέτοια. Ίσως να είναι μια παροδική περίοδος (ελπίζουμε), επανακαθορισμού της τέχνης του Shotokan Karate. Μπορεί δε, αυτήν τη φορά, η πρόταση για την τέχνη να έλθει από τους δυτικούς…

V. ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΟΥ SHOTOKAN ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

Το 1969, ο Γιάννης Βερώνης έρχεται στην Ελλάδα, μετά από παραμονή στην Ιαπωνία, όπου εκπαιδεύτηκε στο Shotokan Karate και στο KODOKAN JUDO. Ιδρύει στους Αμπελοκήπους, την πρώτη επίσημα αναγνωρισμένη από την JKA, σχολή Shotokan Karate, το “BUDΟKAN”. Λίγο καιρό αργότερα (το 1970), προσλαμβάνει τον Ιάπωνα εκπαιδευτή κ. NISHIMURA, ο οποίος παρέμεινε περισσότερο από τρία χρόνια (μέχρι τις αρχές του 1974), διδάσκοντας παράλληλα το BUDOKAN και στο τμήμα των φοιτητών του ΕΜΠ.
Προς τα μέσα του 1974, φτάνει στην Ελλάδα ο κ. Tetsuo Otake και αρχίζει να διδάσκει στο “SHOTOKAN KARATE ACADEMY”. Αργότερα, ιδρύει το προσωπικό του DOJO, την JAMA.
Είναι γεγονός, ότι πέρα από κάποιες εξαιρέσεις εκπαιδευτών που ήλθαν από το εξωτερικό, η πλειοψηφία των σημερινών δασκάλων του Shotokan, έχουν ως αφετηρία τα δύο προαναφερθέντα DOJO.
Η σημερινή ελληνική κατάσταση του Shotokan, παρουσιάζει ακριβώς την ίδια εικόνα της πολυκεντρικότητας, όσον αφορά τον οργανωτικό τομέα, και του σκεπτικισμού, όσον αφορά τη φυσιογνωμία, όπως και η διεθνής κατάσταση που αντανακλάται άμεσα εδώ.
Έχουμε λοιπόν μια μεγάλη ομάδα, που ακολουθεί τον δάσκαλο Enoenda (JKA), μια άλλη ισχυρή ομάδα, που είναι με το SKIF του KANAZAWA Sensei και αρκετές μικρότερες αλλά αξιοσέβαστες ομάδες, που ακολουθούν η κάθε μία τον δικό της δάσκαλο: Τον Kase Sensei, την FUDOKAN του Dr. JORGA, τον κ. Stan Schmidt, τον κ. Yahara, τον κ. Kawazoe τον κ. Kasugia… ίσως και άλλους. Δεν είναι λίγοι βέβαια οι νεότεροι κυρίως εκπαιδευτές, που μην έχοντας το συναισθηματικό δέσιμο των παλαιοτέρων, καλλιεργούν το στυλ Shotokan αλλά ανήκουν οργανωτικά, μόνον στην Ελληνική Κρατική Ομοσπονδία Καράτε (ΕΛ.ΟΚ.)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Randall G. Hassell, “SHOTOKAN KARATE: its History and Evolution”, Focus Publication, st. Louis Missuri.
2. Περιοδικό: BUDO & SPORT, τεύχος 8ο, ΑΠΡ. 1992.
3. Περιοδικό: “SOUTH AFRICA J.K.A. NEWS”, ΙΟΥΝΙΟΣ 2000
4. Περιοδικό: FIGHTING ARTS INTERNATIONAL, τεύχος 19.

Αναδημοσίευση από το 10ο τεύχος του περιοδικού «Μονοπάτι του Πολεμιστή»